Trong gia đình những trẻ này thường bị bố mẹ nhắc nhở do nghịch nhiều, không cẩn thận, hay hấp tấp vội vàng, để đồ đạc lộn xộn…còn ở trường trẻ thường bị thầy cô xếp vào “học sinh cá biệt” do hay gây mất trật tự trong giờ học, không tập tung chú ý nghe giảng, hay quên đồ dùng học tập, chữ viết cẩu thả, giờ ra chơi hay chạy nhảy la hét gây ồn ào, luôn tranh đẩy chen nhau khi phải xếp hàng chờ đến lượt…Những hành vi này của trẻ hay bị người lớn trách mắng quở phạt do cho là trẻ hư không bảo được. Do vậy luôn làm cho không khí gia đình căng thẳng, thầy cô phiền lòng, còn bản thân trẻ thường cảm thấy mình có lỗi.
Ảnh minh họa
Nếu để tâm quan sát trẻ này ngay từ khi mới biết đi đã thấy trẻ luôn chân luôn tay không lúc nào chịu ngồi yên, chơi đồ chơi chóng chán, chơi xong lại vứt đi mà không cất gọn vào đúng chỗ, dễ giận dữ gào thét khi đòi gì không được. Nhiều trẻ phá hỏng đồ dùng trong nhà do luôn tay tháo gỡ các thứ tò mò khó hiểu, lấy que ngoáy chọc vào ổ điện, vùng chạy không biết gì là nguy hiểm, dễ bị ngã hoặc sây sát chân tay do lúc nào cũng chạy nhảy leo trèo. Lúc đầu gia đình nghĩ là do trẻ còn nhỏ nên chưa có ý thức và hy vọng trẻ lớn lên sẽ lại bình thường như trẻ khác.
Nhưng sang đến 4 tuổi, 5 tuổi rồi 6 tuổi là tuổi trẻ phải đi học lớp 1 nhưng trẻ vẫn quá hiếu động như vậy. Vào lớp học trẻ không chịu ngồi yên, không chú ý nghe giảng, luôn gây ồn ào mất trật tự, thầy cô nhắc nhở trẻ không có hiệu quả. Khi đó có nhiều thầy cô nhắc gia đình cho trẻ đi khám bác sĩ. Qua thăm khám trẻ, hỏi chuyện gia đình, quan sát trẻ và làm một số trắc nghiệm tâm lý, bác sĩ kết luận trẻ bị rối loạn tăng hoạt động giảm chú ý. Theo tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn này bao gồm những biểu hiện sau:
(1) Giảm tập trung có từ 6 trở lên trong 9 biểu hiện sau: khó tập trung cao vào nhiệm vụ, mắc lỗi cẩu thả khi làm bài, không chú ý nghe người đối thoại nói, không tuân theo các hướng dẫn, khó khăn trong tổ chức công việc, không thích tham gia các hoạt động phải đòi hỏi trí tuệ, hay quên đồ dùng, dễ bị sao nhãng bởi kích thích bên ngoài, hay đãng trí trong hoạt động hàng ngày.
(2) Quá tăng hoạt động – hấp tấp: có từ 6 trở lên trong 9 biểu hiện:
Tăng hoạt động: hay cựa quậy chân tay khi ngồi, hay rời khỏi ghế khi ngồi một chỗ, chạy nhảy leo trèo quá mức, khó tham gia vào các hoạt động tĩnh, thường luôn chân luôn tay như được gắn động cơ, nói quá nhiều.
Hấp tấp: thường đưa ra câu trả lời trước khi người khác đặt xong câu hỏi, khó chờ đợi lần lượt hay chen ngang vào câu chuyện của người khác.
Chỉ chẩn đoán trẻ bị rối loạn tăng hoạt động giảm chú ý nếu các biểu hiện trên xảy ra ở trẻ trước 7 tuổi, thời gian bị rối loạn kéo dài ít nhất 6 tháng và xảy ra ở 2 hoặc trên 2 nơi khác nhau như ở nhà, ở trường, ở nơi công cộng hoặc ở môi trường xã hội. Có những trẻ bị mắc cả tăng hoạt động giảm chú ý, nhưng có trẻ chỉ có biểu hiện rõ trẻ bị tăng hoạt động hoặc giảm chú ý. Lưu ý một số trẻ dễ bị bỏ sót không được phát hiện dấu hiệu giảm chú ý.
Nhằm đánh giá mức độ của rối loạn này các nhà chuyên môn (bác sĩ, cán bộ tâm lý) thường phải cân nhắc xem: những hành vi của trẻ có quá mức không, kéo dài có lâu không, có bị lan tỏa ở nhiều lĩnh vực không, có là vấn đề liên tục không hay chỉ là phản ứng nhất thời.
Những nguyên nhân có thể gây rối loạn này là:
– Mẹ hút thuốc lá hoặc uống rượu khi mang thai.
– Nhiễm độc chì.
– Tổn thương não.
– Yếu tố di truyền.
– Bất thường cấu trúc não: bất thường mối liên hệ giữa thùy trán, thùy thái dương, nhân đuôi, tiểu não.
Mẹ hút thuốc khi mang thai con dễ hoạt động giảm chú ý
(ảnh internet)
Cần phân biệt rối loạn tăng hoạt động giảm chú ý với một số hành vi tương tự xảy ra do những nguyên nhân khác như: sang chấn tâm lý trong gia đình, động kinh thái dương hoặc cơn vắng, giảm thính lực, các bệnh lý cơ thể ảnh hưởng tới chức năng não, chậm khôn, lo âu hoặc trầm cảm…
Những rối loạn có thể đi kèm theo với rối loạn tăng hoạt động giảm chú ý là: tăng hoạt động, rối loạn bướng bỉnh, rối loạn hành vi chống đối xã hội, lo âu, trầm cảm. Những rối loạn kèm theo này làm cho các biểu hiện tăng hoạt động giảm chú ý nặng hơn và việc điều trị phức tạp hơn.
Việc điều trị cho trẻ cần có sự phối hợp của bác sĩ, gia đình và nhà trường. Điều trị kết hợp giữa liệu pháp tâm lý và thuốc. Điều trị tâm lý bao gồm trị liệu hành vi nhận thức, huấn luyện kỹ năng xã hội, nhóm trợ giúp cha mẹ, huấn luyện cha mẹ các kỹ năng.
(ảnh internet)
Trong trị liệu hành vi nhận thức cần giúp cho mọi người chấp nhận trẻ, cho trẻ nói ra những điều lo lắng, băn khoăn, những cảm xúc vui nuồn và nhận thức được vấn đề của mình. Điều đó giúp cho trẻ thay đổi cách suy nghĩ và hướng cho trẻ tự tìm cách giải quyết thích hợp.
Trong huấn luyện các kĩ năng xã hội hướng dẫn trẻ duy trì các mối quan hệ xã hội như biết chờ đợi thứ tự, chia sẻ đồ dùng, yêu cầu sự giúp đỡ, cách ứng phó khi bị trêu chọc, thực hành cách chơi và làm với những trẻ khác…
Tổ chức nhóm trợ giúp cha mẹ gặp gỡ trao đổi kinh nghiệm với nhau, chia sẻ những thành công và thất bại, trao đổi thông tin để không thấy đơn độc.
Trong hướng dẫn cha mẹ các kĩ năng dạy trẻ cần lưu ý khuyến khích khen thưởng khi trẻ hoàn thành nhiệm vụ và nếu có phạt trẻ (ví dụ: cho đứng góc nhà) cũng phải nói rõ lý do cụ thể. Cha mẹ nên chia công việc ra từng phần nhỏ để trẻ dễ đạt thành công và khen thưởng tạo cho trẻ hứng thú và tự tin. Nên lập thời gian biểu hàng ngày để trẻ thực hiện nề nếp và chủ động. Trong gia đình nên sắp xếp từng khu vực cố định có trật tự như nơi để quần áo, nơi để đồ dùng học tập…nhằm tạo thói quen ngăn nắp. Cho trẻ viết ra những suy nghĩ, cảm xúc hàng ngày để trẻ dần dần làm chủ bản thân, bớt xung động. Khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động tĩnh như vẽ tranh, xâu hạt, xếp hình… để tăng sự tập trung chú ý.
Gia đình luôn liên hệ với thầy cô để có sự kết hợp chặt chẽ với nhà trường nhằm giúp trẻ thường xuyên và liên tục. Đối với trẻ đòi hỏi gia đình và nhà trường phải kiên trì trong dạy dỗ và động viên kịp thời khi trẻ có tiến bộ.
Đối với những trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, phương pháp điều trị chủ yếu là liệu pháp tâm lý, chỉ dùng thuốc khi liệu pháp tâm lý không có hiệu quả.
Những thuốc có thể dùng cho trẻ tăng hoạt động giảm chú ý là:
– Thuốc kích thích hệ thần kinh trung ương: amphetamin, methylphenidat (Rittalin, Concerta).
– Thuốc gây an dịu: risperdal, clonidin.
– Một số thuốc dinh dưỡng thần kinh: nootropin, power brain.
– Vitamin nhóm B, một số yếu tố vi lượng.
Những trẻ tăng hoạt động giảm chú ý có trí tuệ tốt được điều trị sớm thường có tiên lượng tốt hơn những trẻ trí tuệ kém. Nếu trẻ không được điều trị và quan tâm đúng mức, đến tuổi vị thành niên vấn đề sẽ trở nên khó khăn hơn nhiều do trẻ phải chịu áp lực từ bạn bè, sợ thất bại về học tập và quan hệ xã hội, kém tự tin…Trẻ có thể dễ bị nhiễm các thói hư tật xấu, nghiện hút, đua xe do kém làm chủ bản thân. Có tới 30-70% trẻ vẫn có thể do các triệu chứng tăng động giảm chú ý ở tuổi trưởng thành.
Th.s. Quách Thúy Minh
Khoa Tâm bệnh- Bệnh viện Nhi Trung ương